Οι τύποι προσκόλλησης και η επιρροή τους στις διαπροσωπικές σχέσεις

 Η πρώτη προσκόλληση με το άτομο που μας φροντίζει, και που συνήθως είναι η μητέρα μας, μας επιτρέπει, από τους πρώτους κιόλας μήνες της ζωής μας, να νιώθουμε μέσα μας ένα αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης στον εαυτό μας και στους ανθρώπους που μας περιβάλλουν. Αυτό το άτομο μας βοηθά να αναπτύξουμε την ικανότητά μας να ηρεμούμε εσωτερικά. Σύμφωνα με τον John Bowlby,μόλις αισθανθούμε πραγματικά ασφαλείς, μπορούμε να ξεκινήσουμε, περίπου σε ηλικία 8 μηνών να απομακρυνόμαστε σταδιακά από το άτομο στο οποίο είμαστε προσκολλημένοι για να εξερευνήσουμε το περιβάλλον μας, έχοντας ήδη εδραιώσει τη δική μας εσωτερική ασφάλεια. Αυτός ο πρώτος δεσμός με το πρόσωπο που μας φρόντιζε θα επηρεάσει τους δεσμούς που θα δημιουργήσουμε αργότερα, ακόμα και στην ενήλικη ζωή μας, και περισσότερο τις ερωτικές μας σχέσεις.

Bowlby εντόπισε τέσσερις μορφές σχέσεων: την ασφαλή, τη συμβιωτική (ή αγχώδης σύμφωνα με την ψυχολογική ορολογία), την αποφευκτική και τη χαοτική (ή αποδιοργανωμένη κατά την ψυχολογική ορολογία).

Ασφαλής δεσμός προσκόλλησης

Ο ασφαλής τύπος δεσμού είχε την εμπειρία μιας ευαίσθητης καλής μητέρας από τις πρώτες του επαφές με συνέπεια και σταθερότητα. Έμαθε να ηρεμεί, να έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του, στους άλλους και στη ζωή, να γίνεται αποδεκτός και κατανοητός. Έχει βιώσει την ασφάλεια και την αγάπη και θα μπορέσει να δοκιμάσει καινούριες εμπειρίες, να αποτολμήσει νέους δεσμούς και να αναπτύξει σταθερές και ήρεμες σχέσεις. Μέσα του εδραιώθηκε η ικανότητα να ηρεμεί και να ελέγχει τα συναισθήματά του. Εδραιώθηκε η επιθυμία να εξερευνά και να ανακαλύπτει καθώς και να έχει ψυχική ανθεκτικότητα στις αντιξοότητες!

Πώς να αναγνωρίσετε ένα ασφαλή σύντροφο.

• Εκφράζει εύκολα και ξεκάθαρα τις ανάγκες του.
• Αντιλαμβάνεται και ανταποκρίνεται στις ανάγκες του συντρόφου του, των συναδέλφων του, των φίλων του.
• Δεν απομονώνεται όταν ασχολείται με τις διάφορες δραστηριότητές του.
• Διαχειρίζεται καλά τις συγκρούσεις και είναι σε θέση να κάνει συμβιβασμούς.
• Συγχωρεί εύκολα και γρήγορα.
• Έχει μεγάλη νοητική ευελιξία. Έχει καλή επικοινωνία: σαφή και χωρίς καμία πρόθεση επιβολής στον άλλο.
• Βιώνει άνετα τις στιγμές οικειότητας με τον σύντροφό του και δεν βάζει υπερβολικά άκαμπτα όρια.
• Αντιμετωπίζει τους άλλους με σεβασμό και θαυμασμό, διότι αναγνωρίζει την αξία τους.
• Ξέρει ότι μπορεί πάντα να βελτιώσει τις σχέσεις του.
• Αντιδρά με ευαισθησία στη θλίψη του άλλου και προσφέρει τη συμπαράστασή του.
• Δεν παρεμβαίνει, αλλά βοηθά με διακριτικό τρόπο, αφήνοντας τον άλλο να αποφασίσει και να έχει την πρωτοβουλία. Ξέρει πώς να κάνει πίσω του χωρίς να υποτιμά τη δύναμή του.
• Παρέχει ενθάρρυνση και επιβεβαίωση.
• Θεωρεί την οικειότητα και τη σεξουαλικότητα ένα και το αυτό.

Αυτό δεν είναι που όλοι αναζητούμε; Το πρόβλημα είναι ότι αν, κατά την πρώιμη παιδική ηλικία, ο πρώτος δεσμός δεν μας παρείχε ασφάλεια και δεν μπορέσαμε να εδραιώσουμε μέσα μας αυτή την ηρεμία, θα θέλουμε οι άλλοι -οι σύντροφοι, τα παιδιά μας, οι συνάδελφοι και οι φίλοι μας- να μας παρέχουν αυτή την ασφάλεια και να μας καθησυχάζουν ανά πάσα στιγμή. Εδώ ακριβώς είναι που αρχίζει ο έλεγχος!

 

Ο αποφευκτικός τύπος δεσμού.

Φανταστείτε μια παρεμβατική και ασφυκτική μητέρα, που επιβάλλει τις επιθυμίες της αγνοώντας τις δικές σας: Θα κάνετε ό,τι μπορείτε για να την αποφύγετε και να την κρατήσετε σε απόσταση. Το ίδιο ισχύει για μια μητέρα που είναι ελάχιστα διάθεσιμη και δεν ασχολείται με τις ανάγκες σας: Θα σταματήσετε σταδιακά να υπολογίζετε σε αυτήν και θα μάθετε να τα βγάζετε πέρα μόνοι σας, να βασίζεστε μόνο στον εαυτό σας. Αυτά είναι τα πιο συχνά σενάρια για το πώς ένα παιδί καταλήγει να αναπτύξει αποφευκτική προσκόλληση. Είναι ο τρόπος του για να μην υποφέρει από την ανεπαρκή μητρική παρουσία. Αυτή η «άμυνα» αρχικά τίθεται σε λειτουργία υποσυνείδητα, αλλά οι στρατηγικές παραμένουν ίδιες στην ενήλικη ζωή, παρά τις συνειδητές προσπάθειες. Οι πρώτες εμπειρίες των σχέσεων χαράσσονται βαθιά και ασυνείδητα στον καθένα μας.Ο αποφευκτικός τύπος θα κάνει τα πάντα για να διατηρήσει μια «ικανοποιητική» απόσταση ανάμεσα στον εαυτό του και στον άλλο. Μετά από μια ευχάριστη στιγμή εγγύτητας μπορεί να ακολουθήσει ένα χρονικό διάστημα κατ;a το οποίο έχει ανάγκη να αποστασιοποιηθεί. Κι αυτό επειδή για τον ίδιο η εγγύτητα είναι ταυτόσημη με κίνδυνο και του προκαλεί άγχος.

Οι στρατηγικές του αποφευκτικού τύπου

Υπάρχουν κάποιες στρατηγικές που του επιτρέπουν να διατηρεί μια συναισθηματική απόσταση και να προστατεύει τον εαυτό του. Ειδικότερα ο αποφευκτικός τύπος:

• Αγνοεί τον/τη σύντροφό του
• Εξαφανίζεται
• Καταφεύγει στη σιωπή
• Κόβει τις γέφυρες επικοινωνίας
• Δεν είναι διαθέσιμος
• Προκαλεί συγκρούσεις
• Γίνεται επικριτικός
• Αμφιβάλλει για τη σχέση

Οι στρατηγικές του αποφευκτικού τύπου επανενεργοποιούνται όταν η σωματική ή η συναισθηματική εγγύτητα εντείνεται, όταν έχει την αίσθηση ότι πνίγεται ή όταν ο άλλος του ζητά να έρθει πιο κοντά του, να ασχοληθεί μαζί του, να δεσμευτεί, να αναλάβει τις ευθύνες του.

Ο αγχώδης/συμβιωτικός τύπος δεσμού

Η απομάκρυνση, η αυτονομία και η ανεξαρτησία του άλλου βιώνονται από το συμβιωτικό άτομο ως εγκατάλειψη. Γι' αυτό και η συμβιωτική συμπεριφορά κάνει την εμφάνισή της μόλις το άτομο φοβηθεί ότι ο άλλος απομακρύνεται, φεύγει και το «εγκαταλείπει» (π.χ. κατά τη διάρκεια μιας γιορτής, σε οικογενειακές επισκέψεις, σε συγκεντρώσεις, σε δημόσιους χώρους, κατά τη διάρκεια οποιασδήποτε ομαδικής δραστηριότητας κ.λπ.). Όταν γεννιέται ένα παιδί, μερικοί άνδρες μπορεί να αισθάνονται αποκλεισμένοι και εγκαταλελειμμένοι από τη σύζυγό τους. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με την άφιξη ενός νέου συναδέλφου στη δουλειά, ενός μιρκότερου αδελφού, ενός καινούριου συγκατοίκου.

Ο συμβιωτικός τύπος παραμελεί τον εαυτό του προκειμένου να εξυπηρετήσει τους άλλους και επιζητά την αγάπη και την προσοχή των ανθρώπων γύρω του. Δεν φροντίζει για τις δικές του ανάγκες, αλλά όλες του οι προσπάθειες αφορούν τις ανάγκες των άλλων. Αισθάνεται ένοχος για τα πάντα, παράλληλα όμως επιρρίπτει το σφάλμα στον άλλο για καθετί που δεν πάει καλά στη σχέση (ψάχνει να βρει μια εξήγηση για το κενό που έχει βιώσει μέσα του και για το αίσθημα εγκατάλειψης που βιώνει και το οποίο προβάλλει στον άλλο).

Οι στρατηγικές του αγχώδους/συμβιωτικού τύπου

Υπάρχουν κάποιες στρατηγικές που τον φέρνουν κοντά με τον άλλο και τον συνδέεουν μαζί του, καλλιεργώντας την εξάρτηση, την υποχρέωση, τον φόβο και την ενοχή:

• Η σωματοποίηση είναι μια πολύ καλή στρατηγική, επειδή κάνει τους άλλους να ανησυχούν -και η κοινωνία σέβεται και υπολογίζει το άτομο το οποίο είναι άρρωστο. Όταν ένα μικρό παιδί είναι άρρωστο, η μητέρα του το φροντίζει και μένει μαζί του στο σπίτι, ενώ το ίδιο απολαμβάνει περισσότερη εγγύτητα αφού τα υπόλοιπα μέλη βρίσκονται στη δουλειά τους ή στο σχολείο.
• Τα παράπονα καθιστούν τους άλλους υπεύθυνους και απαλλάσουν το συμβιωτικό άτομο από το δικό του μερίδιο ευθύνης.
• Η εξάρτηση και η έλλειψη αυτονομίας είναι άλλη μία αποτελεσματική στρατηγική: ο συμβιωτικός δεν οδηγεί, δεν εργάζεται, δεν τα βγάζει πέρα μόνος του.
• Η αδυναμία είναι επίσης χαρακτηριστική, καθώς τα πάντα είναι δύσκολα και πολύπλοκα για τον συμβιωτικό.
• Η παθητικότητα και η ανικανότητά του να ξεκινήσει ή να κάνει κάτι χωρίς τον άλλο είναι αρκετά συνηθισμένες.
• Με τη θυματοποίηση ο άλλος φαίνεται δυνατός.
• Οι κρίσεις ζήλιας είναι μια στρατηγική που περιορίζει την αυτονομία του συντρόφου και των παιδιών.
• Ο χειρισμός, τέλος, κάνει τον άλλο να νιώθει ενοχές (π.χ. όταν δεν βρίσκεται στο πλευρό του συμβιωτικού).

Ο αποδιοργανωμένος/χαοτικός τύπος

Ο ψυχολόγος John Bowlby είχε αντιληφθεί ότι κάποια παιδιά δημιουργούσαν ένα στιλ προσκόλλησης το οποίο διέφερε από τα άλλα τρία - ή μάλλον τα παιδιά έμοιαζαν να μη μπορούν να αποφασίσουν ποιο στιλ θα υιοθετήσουν. Αποκάλεσε αυτό το είδος προσκόλλησης «αποδιοργανωμένο». Για να κατανοήσουμε τη χαοτική λειτουργία στις σχέσεις, πρέπει να φανταστούμε γονείς που είναι μεν παρόντες, αλλά η παρουσία τους είναι απειλητική για το παιδί. Υπάρχουν κάποιοι γονείς που δεν μπορούν να ελέγξουν τα συναισθήματά τους (π.χ. αλκοολικοί πατέρες, μητέρες που παλεύουν με την κατάθλιψη κ.λπ.). Οι γονείς αυτοί έχουν παράδοξες κι αντιφατικές συμπεριφορές, με αποτέλεσμα το παιδί να μην καταφέρνει να βρει τον εαυτό του και να είναι ήρεμο. Μερικές φορές, σε περιόδους αστάθειας, αναγκάζεται να αναλάβει ευθύνες πολύ βαριές για το ίδιο, γι' αυτό και νιώθει ανασφάλεια.Το παιδί πλησιάζει τον γονέα, αλλά δεν βλέπει από την πλευρά του παρά μόνο σωματική, συναισθηματική και ψυχολογική βία ή ακραία παραμέληση. Δεν είναι επομένως περίεργο που οι χαοτικοί άνθρωποι βιώνουν μια εσωτερική ασυμφωνία. Έχουν πολύ άγχος και γι' αυτούς κάθε δεσμός είναι γεμάτος ασάφειες. Νιώθουν εγκαταλελειμμένοι και φοβούνται αυτή την εγκατάλειψη, αλλά όλως παραδόξως θέτουν σε κίνδυνο τη σχέση τους με τις κρίσεις ζηλοτυπίας, κτητικότητας, άγχους και θυμού τους.

Οι στρατηγικές του αποδιοργανωμένου/χαοτικού τύπου

Το χαοτικό άτομο αναζητά μια σχέση που θα το καθησυχάζει, αλλά παράλληλα και ασυνείδητα δεν εμπιστεύεται τον άλλο. Το μήνυμα που εκπέμπει είναι: «Σε χρειάζομαι, αλλά δε μπορώ να σου έχω εμπιστοσύνη»Ειδικότερα ο χαοτικός τύπος:

• Θεωρεί ότι απειλείται από κινδύνους παρότι δεν ισχύει κάτι τέτοιο.
• Χάνει συχνά την επαφή του με την πραγματικότητα, επινοεί πράγματα, δείχνει διαφορετικά πρόσωπα και δεν έχει συνοχή.
• Αντιδρά συναισθηματικά με το παραμικρό.
• Δυσκολεύεται να ηρεμήσει.
• Περνά περιόδους πλήρους απόσυρσης και σιωπής.

Το χαοτικό άτομο μπορεί να έχει βιώσει τραυματικά γεγονότα κατά τη διάρκεια της ζωής του (εγκατάλειψη, βία, σεξουαλική κακοποίηση) και πολλές φορές καταφεύγει σε παρορμητικές συμπεριφορές για να ηρεμήσει (ναρκωτικα, αλκοόλ, βουλιμία, σεξ, ριψοκίνδυνες πράξεις, αυτοτραυματισμοί, παρορμητικές αγορές). Αυτό που προκαλεί τη χαοτική συμπεριφορά είναι η απειλή της πραγματικής ή φανταστικής εγκατάλειψης: οι χαορικοί άνθρωποι ζηλεύουν, είναι κτητικοί, προβάλλουν τη δική τους πραγματικότητα στους άλλους και φαντάζονται το χειρότερο. Αν για παράδειγμα, το ζευγάρι βρίσκεται σε ένα πάρτι και ο/η σύντροφος μιλήσει σε άλλη γυνάικα/ άλλον άνδρα, θα γίνει μεγάλη φασαρία. Από την άλλη, ο χαοτικός τρομάζει με την υπερβολική οικειότητα. Αυτό εντείνει την ανησυχία του και μπορεί να τον ωθήσει ακόμα και να καταστρέψει μια ευχάριστη στιγμή.

Πως μπορούμε να τροποποιήσουμε τον τύπο δεσμού μας;

 Ένας «ασφαλής» σύντροφος θα βοηθήσει εμάς, που έχουμε αναπτύξει το στιλ της «ανασφαλούς» προσκόλλησης, να νιώσουμε σιγουριά. Από την άλλη, κάποια εξαιρετικά τραυματικά γεγονότα μπορούν να αποσταθεροποιήσουν έναν άνθρωπο με «ασφαλή »προσκόλληση. Σε κάθε περίπτωση η ψυχοθεραπεία είναι μια διαδικασία μέσα από την οποία μπορούμε να μάθουμε από μια πιο υγιή βάση τον ασφαλή και υγιή συσχετιμό.

Πηγή: Μπλιγκ Μ.''Νίκησε τις τοξικές σχέσεις'' .εκδόσεις Πεδίο.